ايران تورك: تاريخ تركان ايران ، آذربايجان و جهان
تاريخ، فرهنگ و زبان مردم آذربايجان و تركان جهان
تاريخ : سه شنبه 1392.3.28 | يازار : ماكولو هاراي| تعداد بازدیداین مطلب: 0
+0 رأي

AZƏRBAYCAN TARİXİ HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT

اطلاعات عمومي در مورد تاريخ آزربايجان

Simaldan - Bash Qafqaz dashlari, qerbden - Goyçe golu hovzesi de daxil olmaqla Alagoz dash silsilesi ve Serqi Anadolu, sherqden - Xezer denizi, Cenubdan ise Sultaniyye-Zencan-Hemedan hududlari ile ehate olunan tarixi Azerbaycan torpaqlari muasir sivilizasiyanin inkishafina bashladishi en qedim medeniyyet merkezlerinden biridir. Azerbaycan xalqi bu erazide - tarixi Azerbaycan torpaqlarinda zengin ve ozunemexsus bir medeniyyet, o cumleden dovletçilik eneneleri yaratmishdir.

Azerbaycan adinin tarixi teleffuzu curbecur olmushdur. Qaynaqlarda bu ad qedimden bashlayaraq Andirpatian, Atropatena, Adirbican, Azirbican ve nehayet, Azerbaycan sheklinde ishlenmishdir.

Azerbaycan qedim tarixi arxeoloji, etnoqrafik, antropoloji ve yazili qaynaqlar esasinda yazilir. Arxeoloji qazintilar zamani ashkar edilmish eshyalar Azerbaycanin maddi-medeniyyet tarixini oyrenmeye imkan vermishdir. Tarixi qaynaqlar ve ekspedisiyalar zamani toplanan etnoqrafik materiallar esasinda adet-eneneler, maddi-menevi medeniyyet, keçmish idare formalari, aile munasibetleri ve s. oyrenilir.

Azerbaycan Respublikasi erazisinde aparilan arxeoloji tedqiqatlar zamani ilk sakinlerin meskunlashmasina aid zengin maddi medeniyyet numuneleri ashkar olunmush ve bunun neticesinde respublikamizin erazisinin insanin formalashdishi meskenler siyahisina daxil olunmasina zemin yaratmishdir. Azerbaycan erazisinde hazirda ilk ibtidai insanlarin 1,7-1,8 milyon il bundan evvelden yashamasha bashlamasina aid en qedim arxeoloji ve paleontoloji materiallar tapilmishdir.



Azerbaycan erazisi bu diyarin dunyanin en qedim insan meskenlerinden biri oldushunu subut eden arxeoloji abidelerle son derece zengindir. Azix, Tashlar, Damcili, Dashsalahli, Qazma (Naxçivan) masharalarinda, habele bashqa abidelerde ashkar olunan arxeoloji tapintilar, o cumleden 300-400 min il bundan evvel yashamish Ashol dovrune aid qedim insanin - Azix adaminin (Azixantrop) çene sumuyu Azerbaycanin ibtidai insanlarin formalashdiqlari eraziye daxil oldushunu subut edir.

Bu nadir tapintiya gore Azerbaycan erazisi "Avropanin en qedim sakinleri" xeritesine daxil edilmishdir.

Azerbaycan xalqi, eyni zamanda dunyanin en qedim dovletçilik enenelerine malik olan xalqlarindandir. Azerbaycan xalqi teqriben 5 min illik dovletçilik tarixine malikdir. Azerbaycan erazisinde ilk dovlet qurumlari ve ya etnik-siyasi birlikler hele eramizdan evvel IV minilliyin sonu - III minilliyin evvellerinden bashlayaraq Urmiya hovzesinde yaranmishdi. Burada meydana gelmish en qedim Azerbaycan dovletleri butun regionun herbi-siyasi tarixinde muhum rol oynayirdilar. Hemin dovrde Azerbaycanda Decle ve Ferat vadilerinde yerleshen ve dunya tarixinde derin iz qoymush qedim Sumer, Akkard ve Ashshur (Assuriya) dovletleri, habele Kiçik Asiyadaki Het dovleti arasinda six qarshiliqli elaqeler vardi.

Eramizdan evvel I minillikde - bizim eranin I minilliyinin evvellerinde Azerbaycan torpaqlarinda Manna, iskit (Skit, Skif) shahlishi, Atropatena ve Albaniya kimi quvvetli dovletler movcud olmushdur. Bu dovletler Azerbaycanda dovlet idareçiliyi medeniyyetinin daha da yukseldilmesinde, olkenin iqtisadi-medeni tarixinde, elece de vahid xalqin teshekkulu prosesinde muhum rol oynamishlar.

Eramizin evvellerinde olkemiz oz tarixinin en ashir sinaq dovrlerinden biri ile qarshilashdi: III esrde Azerbaycani Sasani-iran imperiyasi, VII esrde ise Ereb xilafeti ishshal etdi. ishshalçilar olkeye iranin ve Erebistanin içerilerinden çoxlu iran ve ereb mensheli ehali koçurub getirdiler.

Eramizin ilk yuzilliklerinde olke ehalisinin ekseriyyetini teshkil eden ve herbi-siyasi cehetden daha muteshekkil ve daha quvvetli olan turk etnoslari vahid xalqin teshekulu prosesinde muhum rol oynayirdilar. Turk etnoslari içerisinde oshuz turkleri ustunluk teshkil edirdiler.

Eramizin ilk yuzilliklerinden bashlayaraq, turk dili Azerbaycan erazisinde yashayan ve sayca az olan xalqlar, etnik qruplar arasinda da bashlica unsiyyet vasitesine çevrilmekde idi. Turk dili, hem de shimalla cenub arasinda birleshdirici, elaqelendirici rol oynayirdi. Bu amilin o zaman vahid xalqin teshekkulu prosesinde çox muhum rolu vardi. Çunki behs olunan dovrde butun Azerbaycan erazisini ehate eden vahid dini gorush - tekallahli din yox idi. Qedim turklerin bash Allahi olan Tanriya sitayish - tanriçiliq hele bashqa dini gorushleri sixishdirib tamamile aradan qaldira bilmemishdi. Zerdushtluk, ateshperestlik, Guneshe, Aya, Goye, ulduzlara, torpasha, suya ve s. sitayish davam etmekde idi. olkenin shimalinda - Albaniya erazisinin bezi yerlerinde, esasen dashliq qerb bolgelerinde, xristianliq yayilmaqda idi. Lakin musteqil Alban kilsesi qonshu ermeni ve gurcu kilselerinin keskin reqabeti sheraitinde fealiyyet gosterirdi.

VII esrde islam dininin qebul olunmasi ile Azerbaycanin tarixi muqedderatinda esasli donush yarandi.

islam dini vahid xalqin ve dilin teshekkulune guclu tekan verdi, bu prosesin suretlenmesine helledici tesir gosterdi. Turk ve qeyri-turk etnoslari arasinda dini birliyin yaranmasi onlarin yayildishi butun Azerbaycan erazisinde vahid adet-enenelerin teshekkulune, qohumluq elaqelerinin genishlenmesine, qaynayib-qarishma prosesinin daha da derinleshmesine sebeb oldu. islam dini onu qebul etmish butun turk ve qeyri-turk etnoslarini Cenubi Qafqazi butov halda xristianlishin tesir dairesine salmasha çalishan Bizans imperiyasina ve onun himaye etdiyi ermeni ve gurcu feodallarina qarshi vahid turk-islam bayrashi altinda birleshdirdi.

IX esrin ortalarindan Azerbaycanin qedim dovletçilik eneneleri yeniden dirçeldi. Azerbaycanda yeni siyasi dirçelish bashlandi: islam dininin yayilmish oldushu Azerbaycan torpaqlarinda Saciler, Sirvanshahlar, Salariler, Revvadiler, Seddadiler dovletleri yarandi.

Musteqil dovletlerin yaranmasi neticesinde siyasi, iqtisadi ve medeni heyatin butun sahelerinde oyanish bash vermekde idi. Azerbaycan tarixinin intibah dovru bashlanirdi.



600 ile qeder davam eden Sasani ve ereb esaretinden sonra yerli dovletlerin (Saciler, Sirvanshahlar, Salariler, Revvadiler, Seddadiler, Seki hakimliyi) yaranmasi, islam dininin butun olke erazisinde esas tekallahli dine çevrilmesi Azerbaycan xalqinin etnik tekamulunde, vahid dilin ve medeniyyetin teshekkulunde muhum rol oynadi.

islam dini, eyni zamanda, Azerbaycani idare eden ayri-ayri feodal sulalelerinin tez-tez bir-birini evez etdiyi bir tarixi sheraitde butun Azerbaycan ehalisinin - hem xalqimizin teshekkulunde bashlica rol oynayan muxtelif turk tayfalarinin, hem de onlarla qaynayib-qarishmaqda olan qeyri-turk etnoslarinin yadelli qesbkarlara qarshi vahid quvve halinda birleshmesinde de mutereqqi rol oynadi.

Ereb xilafetinin tenezzulunden sonra - IX esrin ortalarindan bashlayaraq Qafqazda, habele butun Yaxin ve Orta Serqde turk-islam imperiyalarinin rolu artdi. Saciler, Sirvanshahlar, Salariler, Revvadiler, Seddadiler, Seki hakimleri, Selcuqlar, Eldenizler, Monqollar, Elxaniler-Hulakular, Çobaniler, Celayirler, Teymuriler, Osmanlilar, Qaraqoyunlular, Ashqoyunlular, Sefeviler, Efsharlar, Qacarlar ve bashqa turk-islam sulalelerinin idare etdikleri dovletler tekce Azerbaycanin, hemçinin butovlukde Cenubi Qafqazin deyil, eyni zamanda, butun Yaxin ve Orta Serqin dovletçilik tarixinde derin iz qoydular.

XV-XVIII esrlerde ve bundan sonraki dovrde Azerbaycanin dovletçilik medeniyyeti daha da zenginleshdi. Bu dovrde Serqin genish erazili Qaraqoyunlu, Ashqoyunlu, Sefevi, Efshar ve Qacar imperiyalari bilavasite Azerbaycan sulaleleri terefinden idare olunurdu.

Bu muhum amil Azerbaycanin daxili ve beynelxalq elaqelerine musbet tesir gosterir, olkemizin ve xalqimizin herbi-siyasi tesir dairesini, Azerbaycan dilinin fealiyyet meydanini genishlendirir, Azerbaycan xalqinin maddi ve menevi medeniyyetinin daha da inkishaf etmesine elverishli sherait yaradirdi. Behs olunan dovrde Azerbaycan dovletleri Yaxin ve Orta Serqin beynelxalq munasibetlerinde, herbi-siyasi heyatinda muhum rol oynamaqla yanashi, Avropa-Serq munasibetlerinde de çox feal ishtirak edirdiler.

Azerbaycanin boyuk dovlet xadimi Uzun Hesenin (1468-1478) hakimiyyeti illerinde Ashqoyunlu imperiyasi butun Yaxin ve Orta Serqde qudretli herbi-siyasi amile çevrildi. Azerbaycanin dovletçilik medeniyyeti daha da inkishaf etdi. Uzun Hesen butun Azerbaycan torpaqlarini ehate eden guclu merkezleshdirilmish dovlet yaratmaq siyaseti yeridirdi. O, bu meqsedle xususi "Qanunname" hazirlatmishdi. Boyuk hokmdar Qurani-Kerimi azerbaycancaya çevirtmish, dovrun gorkemli elm adami Ebu Bekr el-Tehraniye "Kitabi-Diyarbekriyye" adli Oshuzname yazdirmishdi.



XV esrin sonu - XVI esrin evvellerinde Azerbaycan dovletçiliyi ozunun tarixi tekamulunde yeni merheleye qedem qoydu. Uzun Hesenin nevesi gorkemli dovlet xadimi Sah ismayil Xetai (1501-1524) babasinin bashladishi ishi basha çatdirdi, shimalli-cenublu butun Azerbaycan torpaqlarini oz hakimiyyeti altinda birleshdire bildi.

Paytaxti Tebriz sheheri olan vahid, merkezleshdirilmish Azerbaycan dovleti - Sefevi dovleti meydana geldi.

Sefevilerin hakimiyyeti dovrunde Azerbaycanin dovlet idareçiliyi medeniyyeti daha da yukseldi. Azerbaycan dili dovlet diline çevrildi.

Sah ismayil, Sah Tehmasib, Sah Abbas ve diger Sefevi hokmdarlarinin heyata keçirdikleri ushurlu islahatlar, daxili ve xarici siyaset neticesinde Sefevi dovleti Yaxin ve Orta Serqin en qudretli imperiyalarindan birine çevrildi.

Sefevi dovletinin suqutundan sonra hakimiyyete gelen gorkemli Azerbaycan serkerdesi Nadir shah Efshar (1736-1747) keçmish Sefevi imperiyasinin serhedlerini daha da genishlendirdi. Azerbaycanin efshar-turk elinden çixmish bu boyuk hokmdar 1739-cu ilde Dehli de daxil olmaqla Simali Hindistani da ele keçirdi. Lakin Azerbaycan hokmdarinin bu genish erazide qudretli merkezleshdirilmish dovlet yaratmaq planlari bash tutmadi.

Nadir shahin olumunden sonra onun idare etdiyi genish erazili imperiya suquta ushradi. Hele Nadir shahin sashlishinda iken azadliq mubarizesine qalxan ve musteqilliye can atan Azerbaycan torpaqlarinda yerli dovletler yarandi. Belelikle, XVIII esrin II yarisinda Azerbaycan xirda dovletlere - xanliqlara ve sultanliqlara parçalandi.

XVIII esrin sonunda Azerbaycan sulalesi olan Qacarlar (1796-1925) iranda hakimiyyete geldiler. Qacarlar vaxti ile onlarin ulu babalari qaraqoyunlularin, ashqoyunlularin, sefevilerin ve nehayet, Nadir shahin hakimiyyeti altinda olmush butun erazileri, o cumleden Azerbaycan xanliqlarini yeniden merkezi hakimiyyete tabe etmek siyaseti yeritmeye bashladilar.

Belelikle, Qacarlarla Cenubi Qafqazi ishshal etmeye çalishan Rusiya arasinda uzun suren muharibeler dovru bashlandi.

Azerbaycan iki boyuk dovlet arasinda qanli muharibeler meydanina çevrildi.

Gulustan (1813) ve Turkmençay (1828) muqavilelerine esasen Azerbaycan iki imperiya arasinda bolushduruldu: Simali Azerbaycan Rusiyaya, Cenubi Azerbaycan ise qacarlarin idare etdiyi iran shahlishina qatildi.



Belelikle, Azerbaycanin bundan sonraki tarixinde yeni siyasi-coshrafi anlayishlar meydana geldi: "Simali Azerbaycan" (ve ya "Rusiya Azerbaycani") ve "Cenubi Azerbaycan" (ve ya "iran Azerbaycani").

Rusiya Cenubi Qafqazda ozune dayaq yaratmaq uçun ishshal etdiyi Azerbaycan torpaqlarina, xususen Qarabashin dashliq rayonlarina, keçmish irevan ve Naxçivan xanliqlarinin erazisine qonshu olkelerden kutlevi suretde ermeni ehalisi koçurdu. Turkiye ile hemserhed olan Qerbi Azerbaycan torpaqlarinda - keçmish irevan, Naxçivan xanliqlarinin erazisinde suni suretde ve xususi meqsedle "Ermeni vilayeti" yaradildi. Bununla, Azerbaycan torpaqlarinda gelecek ermeni dovletinin esasi qoyuldu.

Bundan elave, Rusiya 1836-ci ilde musteqil Alban kilsesini leshv etdi ve onu ermeni Qriqorian kilsesinin tabeçiliyine verdi. Bununla da Azerbaycanin qedim ehalisi olan xristian albanlarin qriqorianlashdirilmasina ve ermenileshdirilmesine daha elverishli sherait yaradildi. Ermenilerin azerbaycanlilara qarshi yeni erazi iddialarinin esasi qoyuldu. Butun bunlarla kifayetlenmeyen çar Rusiyasi daha çirkin siyasete de el atdi: ermenileri silahlandiraraq turk-muselman ehali uzerine qaldirdi ve azerbaycanlilara qarshi kutlevi qirshinlar toredilmesine bashlandi. Bununla azerbaycanlilara ve Cenubi Qafqazin butun turk-muselman ehalisine qarshi soyqirimlari dovru bashlandi.

Simali Azerbaycanda azadliq mubarizesi misli gorunmemish facielerle neticelendi. Burada hakimiyyeti ele keçiren S.Saumyanin dashnak-bolshevik hokumeti 1918-ci ilin martinda Azerbaycan xalqina qarshi dehshetli soyqirimi heyata keçirdi. Qardash Turkiye Azerbaycana komek elini yetirdi. Azadliq herekati qalib geldi. 1918-ci il mayin 28-de Simali Azerbaycanda Serqde ilk demokratik respublika --- Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti yaradildi.

Azerbaycan xalqinin tarixinde ilk Parlamentli respublika olan Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti, eyni zamanda, butun Serqde, o cumleden turk-islam dunyasinda ilk demokratik, huquqi ve dunyevi dovlet numunesi idi.

Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovrunde parlamentçilik tariximiz iki dovre ayrilir: Birinci dovr - 1918-ci il mayin 27-den noyabrin 19-dek davam etmishdir. Bu alti ay erzinde Azerbaycan Milli Surasi adi ile fealiyyet gosteren ve 44 nefer muselman-turk numayendeden ibaret olan ilk Azerbaycan Parlamenti çox muhum tarixi qerarlar qebul etmishdir. ilk Parlamentimiz 1918-ci il mayin 28-de Azerbaycanin musteqilliyini elan etmish, olkenin idare olun-masini oz uzerine goturmush ve tarixi istiqlal beyannamesini qebul etmishdir.

Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin parlamentçilik tarixinde ikinci dovr ve ya Baki dovru 1918-ci il dekabrin 7-den 1920-ci il aprelin 27-dek - cemi 17 ay davam etmishdir.

Parlamentin 1919-cu il sentyabrin 1-de Baki Dovlet Universitetinin tesis olunmasi haqqinda qebul etdiyi qanunu xususi qeyd etmek lazimdir. Milli universitetin açilmasi Cumhuriyyet xadimlerinin doshma xalq qarshisinda çox muhum tarixi xidmeti idi. Sonralar Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti suqut etse de Cumhuriyyet ideyalarinin yashamasinda ve xalqimizin yeniden musteqilliye qovushmasinda Baki Dovlet Universiteti misilsiz rol oynadi.

Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin movcud oldushu dovrde umumiyyetle 155 parlament iclasi keçirilmishdir ki, bunun da 10-u Azerbaycan Milli Surasinin (27 may-19 noyabr 1918-ci il), 145-i ise Azerbaycan Parlamentinin fealiyyet gosterdiyi dovrde (7 dekabr 1918-ci il - 27 aprel 1920-ci il) olmushdur.

Parlamentin muzakiresine 270-den çox qanun layihesi çixarilmish, onlardan 230-a yaxini qebul olunmushdu. Qanunlar qizshin ve ishguzar fikir mubadilesi sheraitinde muzakire edilir, ozu de yalniz uçuncu oxunushdan sonra qebul olunurdu.

Cemi 23 ay yashamasina baxmayaraq Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti subut etdi ki, en qeddar mustemleke ve repressiya rejimleri bele Azerbaycan xalqinin azadliq ideallarini ve musteqil dovletçilik enenelerini mehv etmeye qadir deyildir.

Sovet Rusiyasinin herbi tecavuzu neticesinde Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti suqut etdi. Simali Azerbaycanda musteqil Azerbaycan dovletçiliyine son qoyuldu. 1920-ci il aprelin 28-de Cumhuriyyet erazisinde Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikasinin (Azerbaycan SSR) yaradildishi elan olundu.

Sovet ishshalindan derhal sonra olkede Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovrunde yaradilmish musteqil dovlet idareçiliyi sisteminin dashidilmasina bashlandi.



olkenin her yerinde "qirmizi terror" tushyan edirdi. Bolshevik rejiminin mohkemlenmesine muqavimet gostere bilecek her kes "xalq dushmeni", "eksinqilabçi" ve ya "texribatçi" adi ile derhal "qirmizi terror"un qurbani olurdu.

Belelikle, 1918-ci ilin Mart soyqirimindan sonra, faktiki olaraq, Azerbaycan xalqina qarshi yeni soyqirimina bashlanmishdi. Ferq onda idi ki, bu defe milletin say-seçme adamlari - Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin gorkemli dovlet xadimleri, generallar, Milli Ordunun yuksek rutbeli zabitleri, qabaqcil ziyalilar, din xadimleri, partiya rehberleri, siyasi xadimler, meshhur alimler mehv edilirdi. Bolshevik-dashnak guruhu bu defe dushunulmush suretde xalqin ancaq qaymashini mehv edir, onu bashsiz qoymasha çalishirdi. Bu, eslinde 1918-ci ilin Mart soyqirimindan daha amansiz, daha dehshetli soyqirimi idi.

1921-ci il mayin 6-da Azerbaycan SSR-in birinci sovetler qurultayinin çashirilmasi ile Simali Azerbaycanin sovetleshdirilmesi basha çatdirildi. Mayin 19-da Azerbaycan SSR-in birinci Konstitusiyasi qebul olundu.

Azerbaycan xalqi ozunun musteqil hakimiyyetinden mehrum edildikden sonra onun servetlerinin talan olunmasina bashlandi. Torpaq uzerinde xususi mulkiyyet leshv olundu. olkenin butun tebii servetleri millileshdirildi, daha doshrusu, dovlet mulkiyyeti hesab olundu. Neft senayesini idare etmek uçun xususi olaraq Azerbaycan Neft Komitesi yaradildi ve bu komiteye rehberlik V.i.Lenin terefinden Bakiya gonderilmish A.P.Serebrovskiye tapshirildi. Belelikle, hele 1920-ci il martin 17-de Qafqaz Cebhesinin Herbi-inqilab Surasina gonderdiyi teleqramda "Bakini almaq bize olduqca ve olduqca zeruridir" deye Simali Azerbaycanin ishshalina gosterish vermish V.i.Lenin oz arzusuna çatdi. Baki nefti Sovet Rusiyasinin eline keçdi.

30-cu illerde butovlukde Azerbaycan xalqina qarshi repressiya aparilirdi. Tekce 1937-ci ilde 29 min adam repressiyaya ushradi. Hamisi da en layiqli Veten ovladlari. Bu dovrde Azerbaycan xalqi ozunun Huseyn Cavid, Mikayil Mushfiq, Ehmed Cavad, Salman Mumtaz, Eli Nezmi, Tashi Sahbazi ve bashqalari kimi onlarla mutefekkirlerini, nadir ziyalilarini itirdi. Xalqin zeka potensiali, onun en qeyretli shexsiyyetleri mehv edildi. Bu dehshetli zerbeden sonra Azerbaycan xalqi on illerle ozune gele bilmedi.

1948-1953-cu illerde azerbaycanlilarin oz ulu Vetenleri olan Qerbi Azerbaycandan (Ermenistan SSR adlanan eraziden) kutlevi suretde surgun olunmasinin yeni merhelesi bashlandi. Ermeniler Qerbi Azerbaycan torpaqlarinda daha da mohkemlendiler. Onlarin bu erazide sayca ustunluyu temin olundu.



Azerbaycan xalqinin qurub-yaratmaq duhasi sayesinde elde olunmush muhum ushurlara baxmayaraq, bir sira obyektiv ve subyektiv sebebler uzunden 60-ci illerde Azerbaycan iqtisadiyyatinin bir çox sahelerinde - hem senayede, hem de kend teserrufatinda menfi meyller ozunu gostermeye bashladi.

Respublikanin dushduyu bu ashir veziyyetde Azerbaycan rehberliyinde muhum deyishiklik bash verdi. 1969-cu ilde Heyder Eliyevin Azerbaycana rehberliyinin Birinci dovru bashlandi. Doshma xalqinin boyuk teessubkeshi olan Heyder Eliyev totalitar rejimin hokmranliq etdiyi murekkeb tarixi sheraitde Azerbaycani Sovet ittifaqinin en qabaqcil respublikalarindan birine çevirmek uçun heyatin butun sahelerinde genish islahatlar proqrami heyata keçirmeye bashladi.

Boyuk siyasetçi iqtisadiyyat (o cumleden kend teserrufati) ve medeniyyetin muxtelif sahelerinde oz Veteninin, xalqinin inkishafi uçun zeruri olan en vacib meseleler barede evvelce Sovet ittifaqi Kommunist Partiyasi Merkezi Komitesinin Siyasi Burosu, Merkezi Komitenin plenumlari, Kommunist partiyasinin qurultaylari seviyyesinde elverishli qerarlar qebul edilmesine nail olur, sonra da butun xalqimizi hemin qerarlarin icrasina seferber edir, doshma Azerbaycanin tereqqisi ushrunda yorulmadan, geceli-gunduzlu mubarize aparirdi. Azerbaycani ozu-ozunu temin ede bilen, musteqil yashamasha qadir olan ve elmi-texniki cehetden yuksek tereqqi etmish bir olkeye (o vaxtki terminologiya ile desek, inzibati-iqtisadi vahide) çevirmek onun planlarinin bashinda gelirdi. Bir sozle, Vetenimizin musteqilliye gelen yolunu hele o zaman Heyder Eliyev bashlamishdi.

1970-1985-ci illerde, tarixen qisa bir dovr erzinde, butovlukde respublika erazisinde yuzlerle zavod, fabrik, istehsalat saheleri yaradildi. 213 iri senaye muessisesi ishe salindi. Bir çox muhum istehsal sahelerine gore Azerbaycan Sovet ittifaqinda aparici yerlerden birini tuturdu. Azerbaycanda istehsal olunan 350 adda mehsul dunyanin 65 olkesine ixrac olunurdu.

Heyder Eliyevin Azerbaycana birinci rehberliyi dovrunde heyata keçirdiyi butun bu ezemetli quruculuq ishlerinin çox boyuk tarixi ehemiyyeti bundan ibaret idi ki, xalqimizda milli qurur, milli menlik shuuru oyandi, azadliq, musteqillik duyshulari bash qaldirdi. Bu, eslinde XX yuzilliyin 70-ci illerinde Azerbaycan xalqinin milli azadliq herekatinin yeni merheleye-yukselish merhelesine daxil olmasi demek idi.

Azerbaycan dovletçilik tarixinin sonuncu merhelesi SSRi-nin suqutu erefesinde 1991-ci il oktyabrin 18-de "Azerbaycan Respublikasinin dovlet musteqilliyi haqqinda" Konstitusiya Aktinin qebul edilmesi ile bashlanmishdir ve bu gun de ushurla davam edir.

Tarix boyu Azerbaycan dovletleri yukselish ve tenezzul dovrleri keçirmish, daxili parçalanmalara, xarici ishshallara meruz qalmishdir. Azerbaycan hemishe qonshularla sulhsever, dinc munasibetler saxlamishdir. Lakin sulhsever qonshular, xususile Qerbi Azerbaycanda meskunlashmish ermeniler Azerbaycan torpaqlarina daim goz dikmish, furset dushdukce mueyyen erazileri ishshal etmishler.

1988-ci ilde Dashliq Qarabash Muxtar Vilayetinin separatçi-terrorçu qruplashmalari ve Ermenistan silahli quvveleri Dashliq Qarabashin ele keçirilmesi ushrunda herbi emeliyyatlara bashladilar. SSRi Silahli Quvvelerinin Ermenistan ve Dashliq Qarabash Muxtar Vilayetinde yerleshen hisseleri de onlara qoshuldular. Evvelce Dashliq Qarabashin azerbaycanli yashayish meskenlerinin ishshalina bashlandi. 1992-ci il yanvarin 15-de Kerkicahan, fevralin 10-da Malibeyli, Qushçular kendleri ishshal olundu, dinc ve silahsiz ehaliye divan tutuldu, Xocali ve Sushanin muhasire mengenesi daraldi. Ermeni ve sovet herbi birleshmeleri fevralin ortalarinda Qaradashli kendini ele keçirdiler. 1992-ci il fevralin 25-den 26-na keçen gece muasir tarixin en facieli hadisesi bash verdi. Ermeni herbi birleshmeleri Xocalida Rusiyanin 366-ci motoatici polkunun esgerleri ile birlikde azerbaycanlilara qarshi dehshetli soyqirimi toretdi. Xalq herekatinin daha da guclendiyi sheraitde 1992-ci ilin martinda respublikaya rehberlik eden A.Mutellibov istefa verdi. Yaranmish hakimiyyet boshlushu Azerbaycan Respublikasinin mudafie qabiliyyetini daha da zeifletdi. Bunun neticesinde 1992-ci ilin mayinda ermeni ve sovet herbi birleshmeleri Sushani da ele keçirdiler. Bununla da faktiki olaraq ermeniler butun Dashliq Qarabashin erazisini ishshal etdiler. Novbeti addim Dashliq Qarabashi Ermenistanla birleshdiren Laçin rayonunun ishshali oldu. Azerbaycan Xalq cebhesinin hakimiyyeti (1992 may-1993 iyun) dovrunde davam eden yeni hakimiyyet çekishmeleri respublikanin mudafiesine ashir zerbe vurdu. 1993-cu ilin aprelinde Kelbecer ishshal olundu.

 

iyun ayinda Azerbaycanda derin siyasi bohran bash verdi. Xalqin telebi ile Heyder Eliyev hakimiyyete geldi.

Heyder Eliyevin hakimiyyete qayidishi ile Azerbaycanin qurtulushunda helledici donush bash verdi. Mudrik dovlet xadimi bir neçe siyasi gedishden sonra vetendash muharibesi tehlukesini aradan qaldirdi.

umummilli lider Heyder Eliyev muharibe meselesinde duzgun movqe tutdu. Mudrik bir strateq kimi real veziyyetle hesablashdi. Mekrli dushmenlerimizin ve onlarin beynelxalq havadarlarinin gucunu, planlarini, Azerbaycanin dushduyu qanli burulshanin ne qeder tehlukeli oldushunu nezere aldi. Veziyyeti duzgun qiymetlendirdi. Real veziyyetden çixish ederek ateshkes recimine nail oldu.

Azerbaycan xalqinin umummilli lideri Heyder Eliyev xalqi, yurdu milli-menevi parçalanmadan, iflasa ushramaqdan xilas etdi. ozunden evvelki "rehberlerin" tarixi keçmishin ibret derslerine, deyishen dunyanin real heqiqetlerine, daxili heyatin ve beynelxalq veziyyetin gerçekliklerine deyil, emosiyalara esaslanaraq qebul etdikleri sehv qerarlarin icrasini dayandirdi. Torpashimizin, xalqimizin, dilimizin uzerindeki ezeli ve ebedi "Azerbaycan" mohuru ozumuze qaytarildi. Bununla Vetençilik, xalqimizin adi ve dili, qudretimizin ve vahidliyimizin esasi olan islam-turk birliyi berpa olundu, reallashmaqda olan etnik toqqushmalar ehtimali aradan qaldirildi. Dushmenlerimizin oxu bu meselede de dasha deydi.

Bu gun musteqil Azerbaycanin beynelxalq alemde nufuzu ve shohreti durmadan artmaqdadir. Azerbaycan Respublikasi butun dunyada demokratik, huquqi, dunyevi dovlet nufuzu qazanmishdir. Heyder Eliyev zekasinin mehsulu olan temel qanunumuz dunyanin en demokratik, en mukemmel konstitusiyalarindan biridir ve beynelxalq alemde Vetenimize boyuk reshbet qazandirir. Yurdumuzda hokmranliq eden sabitlik, heyata keçirilen daxili islahatlar xarici olkelerle elaqelerimizin genishlenmesine musbet tesir gosterir. ozunun xarici siyasetini beraberlik ve qarshiliqli menafe prinsipleri esasinda quran Azerbaycan Respublikasi dunyanin butun dovletleri uçun açiq olkeye çevrilmishdir.


 قايناق: http://oxucu.net



 100 درجه کلوب دات کام چاپ این صفحه بؤلوم لر: تاريخ تركان ايران و جهان
آرشيو

ایران تورک : فرهنگ و تاریخ تورکان جهان

ایران تورک : فرهنگ و تاریخ تورکان جهان

سون يازي لار
يولداش لار
سايغاج
ايندي بلاق دا : نفر
بوگونون گؤروشو : نفر
دونه نين گؤروشو : نفر
بوتون گؤروش لر : نفر
بو آيين گؤروشو : نفر
باخيش لار :
يازي لار :
يئنيله مه چاغي :